Шавжийг устгах бус, биологийн онцлогт нь тулгуурлан зохицуулах шинэ хандлага

Шумуул, элсний ялаа зэрэг өвчин дамжуулагч шавжийн тоо толгой болон өвчин дамжуулах чадварыг бичил биетэн, шавжийг үргүйжүүлэх технологи болон генетикийн аргаар хянах боломжтой юу?

Энэ асуултад хариулахын тулд дэлхийн олон орны судлаачид өвчин дамжуулагч векторуудын биологи, үржил, микробиом болон тэдгээртэй харилцан үйлчлэгч бичил биетнийг судалж байна. Тэдгээр судлаачдын нэг нь Шри Ланкийн Ражаратагийн их сургуулийн амьтны биотехнологич Аша Вижегунавардана юм.

Халдварт өвчний тархалтад шавжийн үүрэг

Дэлхийн олон бүс нутагт шумуул, элсний ялаа зэрэг шавж нь хүний эрүүл мэндэд ноцтой эрсдэл учруулдаг халдварт өвчний дамжуулагч болдог. Тухайлбал, шумуул нь хумхаа, денге, Зика зэрэг зоонозын өвчнийг дамжуулахад оролцдог бол элсний ялаа нь лейшманиазын үүсгэгч Leishmania төрлийн эгэл биетэнийг дамжуулдаг.

Иймээс өвчин дамжуулагч шавжийн популяци болон өвчин дамжуулах чадварыг бууруулах нь халдварт өвчний тархалтаас сэргийлэх чухал арга хэмжээний нэг юм.

Өнөөг хүртэл шавжийн хяналтад шавж үргээгч бодис, хамгаалалтын тор, пестицид зэрэг уламжлалт аргыг өргөн хэрэглэж ирсэн. Гэвч пестицидийг зохисгүй хэрэглэх нь зорилтот шавжаас гадна бусад амьд организм болон экосистемд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.

Тиймээс судлаачид шавжийг бүхэлд нь устгах бус, тэдгээрийн үржил, популяци болон өвчин дамжуулах чадварыг биологийн аргаар зохицуулах шинэ боломжуудыг эрэлхийлж байна.

Шумуулын үржлийг хянах шинэ боломж

Аша Вижегунавардана докторын судалгааныхаа ажлын хүрээнд денге вирусыг дамжуулагч Aedes albopictus шумуулын популяцийг хянах арга замыг судалжээ.

Түүний судалгааны гол чиглэлүүдийн нэг нь шавжийг үргүйжүүлэх технологи (Sterile Insect Technique, SIT) юм.

Энэхүү аргын үндсэн зарчим нь эр шавжийг үр тогтоох чадваргүй болгож, байгальд гаргаснаар үржилд оролцох боловч үр төл гаргах чадваргүй болгох замаар тухайн популяцийн үржлийн түвшнийг бууруулахад оршино.

Мөн судлаачид шумуулын биед оршин байдаг бичил биетнүүдийн нэг болох Wolbachia бактерийн боломжийг судалж байна.

Wolbachia гэж юу вэ?

Wolbachia нь олон төрлийн шавжийн биед байгалийн жамаар оршин байдаг эндосимбионт бактери юм. Энэ бактери нь эзэн организмын үржил болон физиологийн зарим үйл явцад нөлөөлөх чадвартай.

Энэхүү онцлогийг ашиглан өвчин дамжуулагч шавжийн популяцийг зохицуулах, цаашлаад өвчин дамжуулах чадварыг нь бууруулах боломжийг судалж байна.

Вижегунавардана болон түүний багийн судалгаагаар тухайн бүс нутагт тархсан зарим шумуулын зүйл, тэр дундаа денге вирус дамжуулагч Aedes aegypti нь Wolbachia-г байгалиасаа тээдэггүй болохыг тогтоосон байна.

Иймээс судлаачдын дараагийн зорилго нь Wolbachia-г эдгээр шавжид халдварлуулсан тохиолдолд тогтвортой хадгалагдах эсэх, мөн популяцийн хяналтад ашиглах боломжтой эсэхийг тодорхойлох явдал юм.

Гэвч Wolbachia-г шавжийн биед удаан хугацаанд тогтвортой хадгалуулах нь амаргүй. Тиймээс судлаачид бактерийн тогтвортой оршин тогтноход нөлөөлдөг хүчин зүйлсийг нарийвчлан судалж байна.

Үүний нэг чиглэл нь Wolbachia болон түүнийг халдварлуулдаг бактериофаг хоорондын харилцан үйлчлэлийг судлах явдал юм. Энэхүү харилцан үйлчлэл нь шавжийн биед Wolbachia тогтвортой оршин тогтноход нөлөөлж болох бөгөөд цаашид биологийн хяналтын шинэ стратеги боловсруулахад ач холбогдолтой байж болох юм.

Зөвхөн шумуул биш: Элсний ялааны хяналт

Өвчин дамжуулагч шавжийн хяналтын судалгаа зөвхөн шумуулаар хязгаарлагдахгүй.

Вижегунавардана мөн лейшманиазын үүсгэгч шимэгчийг дамжуулагч элсний ялааны популяцийг хянахад шавжийг үргүйжүүлэх технологийн хувилбаруудыг судалж байна.

Лейшманиаз нь Leishmania төрлийн шимэгч эгэл биетнээр үүсгэгддэг халдварт өвчин бөгөөд элсний ялаа нь уг шимэгчийг хүн болон бусад эзэн организмд дамжуулахад оролцдог.

Энэ чиглэлд судлаачид хэд хэдэн өөр арга замыг зэрэг судалж байна.

Тухайлбал, элсний ялааны гэдэсний микробиомын байгалийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох Bacillus subtilis бактерийг генетикийн аргаар өөрчлөн, элсний ялааны биед халдварласан лейшманиазын шимэгчийн үржлийг хязгаарлах боломжийг судалж байна.

Мөн Wolbachia-г элсний ялааны популяцийг хянах биологийн хяналтын хэрэгсэл болгон ашиглах боломжийг судалж байгаа юм.

Байгальд байдаг Wolbachia-г эрэлхийлж байна

Лейшманиазын өвчлөл өндөртэй хоёр бүс нутагт хийсэн судалгаагаар элсний ялаанд Wolbachia-ийн байгалийн халдварлалт илрээгүй байна.

Тиймээс судалгааны баг одоо бусад шавжийн зүйлүүдэд байгалийн жамаар оршин буй Wolbachia-ийн генетикийн онцлогийг судалж байна.

Үүний гол зорилго нь элсний ялаанд тухайн бактерийг халдварлуулсан тохиолдолд тогтвортой оршин тогтнох боломжтой Wolbachia-ийн тохиромжтой хувилбарыг тодорхойлох явдал юм.

Хэрэв ийм Wolbachia-тай элсний ялааны үржүүлгийн шугам бий болгож чадвал дараагийн шатанд тэдгээрийг лабораторийн нөхцөлд олноор үржүүлж, популяцийн хяналтад ашиглах боломжийг турших юм.

Хөдөө аж ахуйн хортон шавжийн хяналтад ч ашиглаж байна.

Энэхүү судалгааны аргачлал зөвхөн хүний эрүүл мэндэд нөлөөлөх өвчин дамжуулагч шавжид хамаарахгүй.

Вижегунавардана мөн хөдөө аж ахуйн хортон шавж болох гуа жимсний ялааны популяцийг хянах арга замыг судалж байна.

Энд гол зорилго нь шавжийг бүрэн устгах бус, харин популяцийн нягтшилыг бууруулж, жимс жимсгэнэ болон хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнд учруулах хохирлыг багасгах явдал юм.

Судалгааны баг эдгээр шавжид үргүйдэл үүсгэж болох мутациудыг судалж байгаа бөгөөд байгальд үүссэн мутаци болон лабораторийн нөхцөлд гамма цацрагийн нөлөөгөөр бий болгосон мутациудыг хамруулан судалж байна.

Шавжийн хяналтын ирээдүй: “Устгах” биш “зохицуулах”

Эдгээр судалгаанууд нь өвчин дамжуулагч болон хортон шавжтай тэмцэх арга барилд шинэ хандлага бий болж байгааг харуулж байна.

Өөрөөр хэлбэл, шавжийг зөвхөн химийн бодисоор устгахын оронд тэдгээрийн:

• үржлийн онцлог,
• популяцийн динамик,
• микробиом,
• бичил биетэнтэй харилцан үйлчлэл,
• өвчин дамжуулах биологийн механизм зэрэг шинж чанарыг ашиглан шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр зохицуулах боломжийг судалж байна.

Wolbachia зэрэг бичил биетнийг ашиглах, шавжийг үргүйжүүлэх технологи хэрэглэх, генетикийн аргаар өөрчлөх зэрэг биологийн хяналтын арга нь уламжлалт пестицидийн хэрэглээг тодорхой хэмжээнд орлох эсвэл түүнтэй хослон хэрэглэх ирээдүйтэй боломж байж болох юм.

Гэсэн хэдий ч лабораторийн нөхцөлд үр дүнтэй байгаа арга нь байгалийн буюу талбайн нөхцөлд мөн адил үр дүнтэй байна гэсэн баталгаа биш. Иймээс эдгээр технологийг бодит орчинд туршихын зэрэгцээ экологийн нөлөө, биологийн аюулгүй байдал, үр нөлөө болон урт хугацааны тогтвортой байдлыг нарийвчлан үнэлэх шаардлагатай.

ДҮГНЭЛТ

Өвчин дамжуулагч шавжийн хяналтын ирээдүй зөвхөн “устгал”-д бус, биологийн онцлогт нь тулгуурласан ухаалаг зохицуулалтад чиглэж байна.

Бичил биетэн, шавжийг үргүйжүүлэх технологи болон генетикийн арга зэрэг шинэ технологийг хөгжүүлснээр халдварт өвчний дамжуулалтыг бууруулах, хөдөө аж ахуйн хортон шавжийн хор нөлөөг багасгах, улмаар байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг бууруулах шинэ боломж нээгдэж байна.

Шавжийг заавал устгах бус, тэдгээрийн биологийг ойлгож, шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр зохицуулах нь ирээдүйн халдварт өвчний дамжуулагч болон хортон шавжийн хяналтын чухал чиглэл болж байна.

Эх сурвалж: https://www.the-scientist.com/bacteria-treated-insects-could-help-halt-disease-spread-73549

Нийтэлсэн огноо: 2026.09.15